Biện pháp hành chính là một trong những công cụ phổ biến và hiệu quả nhất trong việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam vì một lý do rất thực tế nhanh và có thể “đánh” trực tiếp vào hàng hóa/tang vật đang lưu thông (kho hàng, điểm bán, quầy kệ, tuyến phân phối).
1) Biện pháp hành chính trong thực thi quyền SHTT là gì?
Về bản chất, xử lý hành chính trong thực thi quyền SHTT là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền sử dụng quyền lực hành chính để buộc tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật về SHTT phải chấm dứt hành vi đó và chịu các hình thức xử phạt cụ thể, theo nguyên tắc: vi phạm phải được phát hiện, ngăn chặn kịp thời; xử lý nhanh chóng, công khai, khách quan; và cơ quan xử phạt có trách nhiệm chứng minh vi phạm.
Khác với biện pháp dân sự, biện pháp hành chính không hướng tới bồi thường thiệt hại mà tập trung vào việc trừng phạt hành vi vi phạm và bảo vệ trật tự quản lý nhà nước.
2) Tùy đối tượng quyền bị xâm phạm, doanh nghiệp thường gặp 2 khung pháp lý quan trọng:
(i) Sở hữu công nghiệp (nhãn hiệu, kiểu dáng, sáng chế…): Khung xử phạt hành chính trọng tâm là Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Nghị định này đã được sửa đổi, bổ sung và gần đây tiếp tục được cập nhật bởi Nghị định 46/2024/NĐ-CP (hiệu lực từ 01/07/2024), sửa đổi Nghị định 99/2013/NĐ-CP (đã được sửa đổi theo Nghị định 126/2021/NĐ-CP).
(ii) Quyền tác giả, quyền liên quan: Đối với xử phạt hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả/quyền liên quan, hiện có Nghị định 341/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ 15/02/2026.
Ngoài ra, “khung xương sống” về nguyên tắc, thẩm quyền, thủ tục xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả vẫn dựa trên Luật Xử lý vi phạm hành chính.
3) Cơ quan nào có thẩm quyền?
Trong thực tiễn, việc chọn đúng cơ quan xử lý quyết định tốc độ và hiệu quả. Từ góc nhìn thực tế:
-
Quản lý thị trường: phù hợp khi hàng hóa vi phạm đang lưu thông nội địa, có điểm bán/kho hàng rõ (đặc biệt B2C).
-
Thanh tra Khoa học và Công nghệ: thường phù hợp với vi phạm sở hữu công nghiệp, đặc biệt vụ việc cần đánh giá dấu hiệu kỹ thuật/đối tượng quyền.
-
Công an: phù hợp khi có dấu hiệu tổ chức, quy mô lớn, hoặc có yếu tố cần điều tra mở rộng.
-
Hải quan: phù hợp với hàng hóa xuất nhập khẩu/qua biên giới (dù đây là “biện pháp biên giới”, thực tế vẫn liên thông chặt với xử lý hành chính).
-
Cơ quan văn hóa (đối với quyền tác giả/quyền liên quan): theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP, thẩm quyền xử phạt được thiết kế cho cả cơ quan ngành văn hóa và các lực lượng liên quan.
4) Cơ quan hành chính có thể áp dụng những biện pháp nào?
Trong các vụ xâm phạm SHTT, nhóm biện pháp thường thấy gồm:
-
Xử phạt (như cảnh cáo, phạt tiền, tịch thu tang vật/phương tiện vi phạm…);
-
Biện pháp khắc phục hậu quả: buộc loại bỏ yếu tố vi phạm, buộc thu hồi, buộc tiêu hủy hàng hóa vi phạm/bao bì/tem nhãn, và các biện pháp khôi phục tình trạng phù hợp theo từng vụ việc.
Mức độ “răn đe” của xử lý hành chính không chỉ nằm ở tiền phạt, mà nằm ở việc có triệt tiêu được lợi ích kinh tế của hành vi vi phạm hay không (tịch thu – thu hồi – tiêu hủy – loại bỏ yếu tố vi phạm).
5) Quy trình xử lý hành chính
Nghị định 99/2013/NĐ-CP không chỉ quy định hành vi vi phạm và mức xử phạt, mà còn có nội dung về thủ tục nộp đơn yêu cầu xử lý và cơ chế giải quyết đơn yêu cầu. Quy trình thông thường bao gồm các bước sau:
Bước 1: Trước khi yêu cầu xử lý, cần làm rõ:
-
Quyền đã được đăng ký/chứng minh chưa (đặc biệt nhãn hiệu/kiểu dáng);
-
Chủ thể quyền đúng là ai (công ty mẹ, công ty con, cá nhân);
-
Có cần giấy ủy quyền/giấy tờ chứng minh quyền sử dụng hợp pháp không.
Bước 2: Thu thập chứng cứ trả lời được 3 câu hỏi Ai vi phạm? Vi phạm cái gì? Vi phạm ở đâu?
-
Với offline: ảnh/video điểm bán, địa chỉ kho, mẫu hàng, bao bì, hóa đơn (nếu có), thông tin lô hàng, biển hiệu, nhân sự bán hàng.
-
Với online: ảnh chụp màn hình có thời gian, lịch sử chat, vận đơn/biên nhận, và đặc biệt test purchase để có chứng cứ hàng hóa giao thực tế.
Bước 3: Nộp đơn yêu cầu xử lý
Hồ sơ thường gồm:
-
Đơn yêu cầu xử lý;
-
Chứng cứ quyền;
-
Chứng cứ vi phạm;
-
Thông tin về địa điểm/đầu mối vi phạm.
Bước 4: Cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra cơ sở của đối tượng bị nghi ngờ vi phạm mà không báo trước.
Bước 5: Nếu phát hiện vi phạm, cơ quan chức năng sẽ lập biên bản và ra quyết định xử phạt hành chính.
6) Ưu điểm – hạn chế của biện pháp hành chính
Ưu điểm:
-
Nhanh, phù hợp với mục tiêu dừng vi phạm tức thời;
-
Tác động trực tiếp vào hàng hóa, giảm rủi ro lan rộng;
-
Chi phí thường tối ưu hơn so với kiện dân sự kéo dài;
- Tính răn đe: Việc tịch thu và tiêu hủy hàng hóa có tác động mạnh đến hoạt động kinh doanh của bên vi phạm.
Hạn chế:
-
Không giải quyết trọng tâm bồi thường thiệt hại như cơ chế dân sự;
-
Dễ “đánh phần ngọn” nếu không xác định được đầu mối;
-
Với vi phạm online, nếu chỉ gỡ nội dung mà không chốt được kho/nguồn hàng, tái phạm rất nhanh.
______________________
Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi nào, hãy liên hệ với chúng tôi để được tư vấn.
𝟏𝟗𝟖𝟗 𝐋𝐀𝐖
Website: 1989law.vn
Hotline: (+84) 945.45.45.11
Địa chỉ: Tầng 18, Tòa nhà The Nexus, 3A – 3B Tôn Đức Thắng, Phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh 700000, Việt Nam